تکنولوژی آموزشی

جلسه اول

سیستم های آموزشی

فصل اول: سیستم ها و آموزش و پرورش

سیستم در فرهنگ لغت بدین ترتیب تعریف می شود؛ " در کنار هم قراردادن مواد به گونه ای که دارای روابط متقابل منظم بوده و یک کل سازمان یافته را بوجود آورند"

معنی خاص اصطلاحاتی مانند: سیستم ها (Systems) ، مفهوم سیستم ها (System Concepts) ، رویکرد سیستمی (system approach) در طول جنگ جهانی دوم جهانی آغاز شد. (1939~ 1945) و سیستم های پیچیده که مرکب از انسان ها و انسان و ماشین بودند، پدیدار گشتند . سیستم بدین ترتیب آغاز کرد، که مقصود (Purpose) از ایجاد آن باید مشخص می شد و باید انتظارات اجرایی (Performance expectation) به صورت روشن بیان می شد.

سیستم به صورت یکپارچه، برنامه ریزی، طراحی، ایجاد، راه اندازی، اداره و ارزشیابی می شد. به ترتیبی که کلیه اجزاء تشکیل دهنده آن برای رسیدن به هدف نهایی (Goal) با هم در تعامل باشند. هدف یک سیستم تعیین کننده انواع فرآیند هایی است که سیستم برای آن باید به کار برده شود. انتخاب اجزای سیستم بر اساس قابلیت های تخمین زده شده آنها برای انجام فرآیند ها صورت می گرفت. فرآیند انتخاب منابع و تهیه مواد بخشی از کار سیستم است. با توجه به نکات گفته شده سیستم دارای سه جنبه هستند.

1. هدف/ Goal
2. فرآیند/ Process
3. محتوا/ context

سیستم ها از اجزاء تشکیل می شوند، مجموعه اجزاء محتوا را تشکیل میدهند. محتوای یک سیستم به منظور دستیابی به یک هدف خاص سازمان می یابند؛ فعالیت هایی را که اجزاء برای تحقق هدف سیستم بر عهده می گیرند فرآیند سیستم است.

توالی هدف، فرآیند، محتوا بسیار مهم است.

یعنی سیستم ها با هدفشان مشخص می شود، هدف تعیین می کند که چه کاری باید انجام شود و فرآیند هایی را که باید به کار بیافتند مشخص می کند، محتوا، یعنی قسمت های سازنده سیستم بر مبنای قابلیت شان برای انجام فرآیند های لازم جهت رسیدن به هدف سیستم انتخاب می شود. هدف به کل سیستم هدف می بخشد و فرآیند هایی را که می با ید برای رسیدن به هدف بوجود آید تعیین می کند. ماهیت این فرآیند ها تعیین کننده میزان و نوع اجزایی است که باید به کار برده شود و محتوای سیستم را تشکیل می دهد.

انواع سیستم :

1. یک سیستم جزئی (Sub System) ، فرو سیستم (خرده نظام) بخشی از دک سیستم است است که خود خاصیت سیستم را دارا است. هر سیستم جزئی برای تحقق یک هدف طراحی می شود؛ که رسیدن به آن برای دستیابی به هدف کلی سیستم ضروری است.
2. فرا سیستم (سیستم برتر) -Super System- در محدوده وسیع تری از محیط پیرامون خود عمل می کند، مثلاً اگر دانشکده تربیت معلم را سیستم فرض کنیم، دانشگاه آزاد واحد تهران جنوب فرا سیستم است.
3. سیستم همتا (Peer System) که خود یک سیستم جزئی است در کنار سیستم های دیگر قرار میگیرد. مثلاً سیستم تجارت یا صنعت یک سیستم همتا در کنار سیستم آموزش و پرورش است . هر سیستمی داده های خود را از فرا سیستم می گیرد، مثلاً آموزش و پرورش داده های خود را از جامعه می گیرد و هر سیستمی بازده خود را به درون فرا سیستم می فرستد. بنابراین اگر قرار باشد، سیستمی خود را حفظ کند، باید قادر باشد، که کفایت (Adequacy) بازده اش را تضمین کند. برای تضمین این کفایت سیستم باید زمینه لازم را برای ارزیابی مستمر (Continues Assessment) فراهم آورد. و بازخورد این ارزیابی را به درون سیستم ممکن می سازد. باز خورد (بازخوراند) ارزیابی بازده مبنایی برای اصلاح و تعدیل سیستم (System Adjusment) قرار می دهد. همیشه باید رابطه سازمان یافته ای بین داده، بازده و بازخورد وجود داشته باشد، تا بتوانیم سازگاری خود را با محیط پیرامونش (Environment) سازگار کند. محیط معمولاً تنگناهایی را برای سیستم ایجاد میکند. هر سیستمی باید در مقابل نیاز های در حال تغییر و هدف های محیط پیرامون خود حساس باشد.

به طور خلاصه، سیستم ها مجموعه ای از اجزاء هستند که برای رسیدن به هدف های خاصی ساخته و پرداخته شده اند. و به صورت یک کل سازمان یافته اند. هدف یک سیستم، در رابطه با فرآیند هایی محقق می شود که در این فرآیند ها اجزای سیستم به منظور فراهم آوردن بازده معینی در ارتباط متقابل با یکدیگر قرار می گیرند، هدف، تعیین کننده فرآیند مورد نیاز است. و فرآیند، بر انواع اجزای سازنده سیستم تاثیر دارد. هر سیستمی هدف، داده ها، منابع و محدودیت هایش را از فرا سیستم تامین می کند. هر سیستمی برای پا برجا ماندن خود باید بازدهی قابل قبول و مطلوب فرا سیستم خود تولید و عرضه نماید. دانشجویان باید کلیت های موجود در محیط پیرامون خود را به عنوان سیستم ببینند. در این صورت هدف های خاص کلیت ها را دریافته و رابطه بین کارکرد ها و فرآیند های آنها را با هدف های این کلیت ها احساس می کند. دانشجویان باید در جستجوی روابط علت و معلولی (Cause & Effect Relationship) باشند. عملیات و نحوه اجرای امور را به طور مداوم ارزیابی کنند و بر اساس آن در مورد بهبود سیستم برنامه ریزی نمایند. این نحوه نگرش به سیستم را "نگرش سیستمی" (System view) می گویند. وقتی به چیزی می نگریم، روال عادی بررسی ما چنین است. " آن چیست؟" ، " چه کار می کند؟" ، " به چه کار می آید؟" متاسفانه عده ای به محض یافتن اولین سوال متوقف می شوند. مثلاً وقتی به دانش جوی رشته تکنولوژی آموزشی گفته می شود " آموزش و پرورش چیست؟" با وجود آنکه دانش جو 14 الی 15 سال تحصیل کرده است و 3-4 سال در این مورد خاص مطالعه نموده است و با وجود اینکه با مدارس، تجهیزات، کتاب ها، وسایل ارتباط جمعی، کارکنان، برنامه درسی آشنایی دارد، ولی دیده شده که پاسخی برای سوال بالا ندارد. 

اندیشه سیستمی (System thinking) برای پاسخ گویی به سوال " به چه کار می اید؟" به کار برده می شود. که این امر در واقع تعریف مشروح و خاص هدف است. اگر پاسخ این سوال روشن شود، می توان تعیین کرد که چه کاری به وسیله چه کسی یا چه چیزی در کجا و چه موقع باید انجام شود. اندیشه سیستمی، ما را ملزم می سازد که توجه بیشتری به چگونگی رسیدن به هدف سیستم مبذول داریم؛ وقتی به هدف یک سیستم می نگریم توجه اصلی ما به سازمان مطلوب منابع و عملیات اجرایی برای نیل به هدف معطوف می شود. بنابراین معیار کلیدی کارایی یا کفایت عملیات اجرایی یک سیستم بازده است.

اقتصاد سیستم (System economy) یکی از معیار هایی است که به وسیله آن می توان کفایت سیستم را سنجید؛ مقصد نهایی رسیدن به هدف سیستم با کمترین تلاش، کمترین زمان و کمترین منابع است. از مشخصات دیگر نگرش سیستمی، آمادگی برای پذیرش و برنامه ریزی برای تغییر است.

رویکرد سیستمی (System Approach) عبارت است از کاربرد نگرش سیستمی یا اندیشه سیستمی در کوشش های انسانی، رویکرد سیستمی در 2 محدوده به کار برده می شود.

1. تحلیل کارایی و اقتصاد سیستم های موجود که به آن تحلیل سیستم ها (System Analysis) و بررسی عملیات گفته می شود.
2. حل مسائل غامض و پیچیده که به آن بررسی عملیات (Operational Research) گفته می شود. روش شناسی سیستم ها (System methodology) هر سه مورد ایجاد سیستم، تحلیل سیستم ها، بررسی عملیات را در بر می گیرد. رویکرد سیستمی یک ابداع جدید نیست، بلکه کاربرد عملی یک روش علمی است.